Minerały i Kamienie szlachetne

Skalenie należą do najpospolitszych po kwarcu minerałów występujących w przyrodzie. W skałach magmowych stanowią na ogół ponad 50% składników mineralnych. Są to glinokrzemiany przestrzenne potasu, sodu i wapnia, rzadziej baru. Zawierają izo­morficzne domieszki litu, rubidu, cezu, strontu i żelaza. Występu­ją w skałach przeważnie jako składniki jasne, barwy białej, biało-szarej lub z odcieniem czerwonawym, kremowożółtym lub niebieskoszarym, wyjątkowo tylko mają barwę ciemną. Niektóre odmiany skaleni ze względu na piękną barwę i własności optyczne zaliczane są do kamieni szlachetnych i ozdobnych. Należą do nich: kamień księżycowy, amazonit, labrador i kamień słoneczny.

Skalenie krystalizują w układzie jednoskośnym lub trójskośnym i wykazują duże podobieństwo postaci. Duże kryształy wy­stępują nierzadko w pegmatytach i w żyłach hydrotermalnych. Skalenie odznaczają się doskonałą łupliwością w dwóch kierun­kach prostopadłych (w układzie jednoskośnym) lub prawie pro­stopadłych (w układzie trój skośnym) do siebie. Twardość skaleni wynosi 6, niekiedy dochodzi do 6,5 w skali Mohsa. Gęstość zależ­nie od składu chemicznego wynosi 2,54—2,76 g/cm³.

Ze względu na skład chemiczny skalenie dzielą się na dwie grupy:

1) skalenie potasowe,

2) skalenie sodowo-wapniowe, czyli plagioklazy.

Do skaleni potasowych należą jednoskośny ortoklaz i trój-skośny mikroklin. Odmianami ortoklazu są adular, występujący w postaci przezroczystych kryształów w szczelinach skał, i szkli­sty sanidyn. Odmianą mikroklinu barwy zielonej jest amazonit. Ortoklaz i mikroklin mają taki sam skład chemiczny: K[AlSi₃0₈].

Skalenie sodowo-ioapniowe (plagioklazy) krystalizują w ukła­dzie trójskośnym. Glinokrzemianem sodowym jest albit Na[AlSi₃0₈], glinokrzemianem wapniowym — anortyt Ca[Al₂Si₂0₈]. Plagioklazy te mają zdolność tworzenia kryształów mieszanych o wszystkich możliwych przejściach. Czysty albit, zwłaszcza czy­sty anortyt, występuje rzadko, natomiast pospolite są plagioklazy będące mieszaninami tych dwóch skaleni. Dla plagioklazów o po­średnim składzie chemicznym wprowadzono nazwy: oligoklaz, andezyt, labrador, bytownit. Labrador jest plagioklazem, w którym zawartość skalenia sodowego (albitu) wynosi 50—30%, a skalenia wapniowego (anortytu) 50—70%.

Współczynniki załamania światła skaleni są stosunkowo niewysokie. Główne współczynniki załamania światła ortokłazu wy­noszą 1,518 i 1,526, mikroklinu są nieco wyższe — 1,522 i 1,536, natomiast jeszcze wyższe współczynniki załamania ma anortyt — 1,576 i 1,588. Plagioklazy o pośrednim składzie chemicznym mają współczynniki załamania światła wyższe od albitu, a niższe od anortytu.

Kamień księżycowy (ang. moonstone, franc. pierre-de-lune, niem. Mondstein) jest jednoskośnym skaleniem potasowym (naj­częściej adularem) z małą domieszką skalenia sodowego (albitu), występującego w postaci bardzo delikatnych, prawidłowo ułożo­nych warstewek. Wynikiem odbicia światła od tych wewnętrz­nych warstewek jest charakterystyczne zjawisko świetlne, wystę­pujące na wygładzonej, okrągławej powierzchni kamienia w po­staci niebiesko połyskującego pasemka, które przesuwa się przy poruszaniu kamieniem. Im cieńsze są wewnętrzne warstewki zro­stu, tym piękniejsza barwa niebieska o głębokim odcieniu.

Kamień księżycowy wydobywany był dawniej w Szwajcarii (St. Gothard). Obecnie pochodzi głównie z Cejlonu, gdzie wystę­puje w żyłach pegmatytowych (okręgi Dumbara, Kandi i Weragoda) w południowo-zachodniej części wyspy, oraz na drugorzęd­nym złożu w piaskach południowej części wyspy. Spotykany jest także w Birmie, Tanganice i Brazylii. Stosowany do zdobienia pierścieni, wisiorków i naszyjników, nadawana jest mu zawsze postać kaboszonu.

Amazonit (kamień amazoński) jest zieloną odmianą mikro­klinu. Jego zabarwienie jest prawdopodobnie związane z niewiel­ką domieszką miedzi. Ten nieprzezroczysty kamień znajduje tylko ograniczone zastosowanie do wyrobu drobnych przedmiotów ozdobnych lub naszyjników; szlifowany jest na płasko lub w po­staci kaboszonu. Pochodzi głównie z Ameryki Północnej (ze sta­nów Kolorado, Wirginia i Pensylwania), Uralu i Madagaskaru. W Polsce występuje w okolicach Strzegomia na Dolnym Śląsku oraz w Karkonoszach.

Labrador, zwany nieraz labradory tern, jest plagioklazem o przewadze skalenia sodowego nad wapniowym. Ten szarawy skaleń odznacza się piękną grą barw o odcieniach niebieskich i zielonych, przypominających mieniące się metalicznie barwy niektórych egzotycznych motyli. Zjawisko to jest wywołane naj­prawdopodobniej obecnością wrostków (hematytu, magnetytu lub ilmenitu) i zbliźniaczeniem.

Labrador występuje w skałach magmowych na Wołyniu, w Finlandii, na półwyspie Labrador w Ameryce Północnej, skąd pochodzi jego nazwa. W Polsce labrador występuje na Dolnym Śląsku w okolicach Nowej Rudy i Sobótki. Używany jest do wy­robu naszyjników, wisiorków i brosz oraz drobnych przedmio­tów ozdobnych.

Kamień słoneczny (ang. sunstone, franc. pierre-de-soleil, niem. Sonnenstein), czyli kamień awenturynowy (awanturynowy) może być zarówno skaleniem potasowym, jak i plagioklazem. Jego oszlifowane powierzchnie mają metalicznie błyszczące, czerwona­we lub żółtawe refleksy świetlne. Powstają one dzięki obecności prawidłowo rozmieszczonych wrostków hematytu lub mik. Ska­leń ten wydobywany jest na Uralu, w Norwegii i w Ameryce Pół­nocnej. Szlifuje się go w postaci płaskiej lub płaskookrągłej. Ka­mień słoneczny naśladuje szkło awenturynowe zawierające drob­ne okruchy miedzi.