Minerały i Kamienie szlachetne

Dzięki swej pięknej niebieskawej barwie, kontrastującej z barwą złota i srebra, turkus był od czasów starożytnych po­pularnym kamieniem ozdobnym. Nazwa turkus (turąuois) pocho­dzi od starofrancuskiej nazwy Turcji. Minerał ten bowiem przy­wozili z Persji do Europy kupcy tureccy. Na określenie tego ka­mienia używana jest również nazwa kalait, spotykana już u Pli­niusza.

Własności chemiczne. Turkus jest uwodnionym fosforanem glinu i miedzi o przypuszczalnym wzorze CuAl₆[(OH)₂|PO₄]₄*4H₂O. Dawniej we wzorze tego minerału nie uwzględniano stałej obec­ności miedzi, która powoduje jego niebieską barwę. Glin wcho­dzący w skład turkusu może być częściowo zastąpiony przez że­lazo, które nadaje minerałowi odcień zielonawy. W kwasach tur­kus jest rozpuszczalny.

Postać. Turkus należy do układu trójnośnego. Jego dobrze wykształcone kryształy są bardzo rzadkie i drobne. Zwykle two­rzy skrytokrystaliczne, nerkowate skupienia i naskrupienia, nie­raz w postaci żyłek przenika skałę, w której występuje.

 Turkus:

Własności fizyczne. Turkus ma przełam muszlowy, twardość 6 w skali Mohsa, gęstość 2,6—2,8 g/cm³. Zwykle jest nieprzezro­czysty, połysk ma woskowy.

Barwa turkusu jest zielonawoszara, żółtawoszara, jabłkowo-zielona i zielonawoniebieska aż do czystoniebieskiej. Najwyżej ce­nione są odmiany niebieskie bez odcienia zielonawego. Barwa tur­kusa ulega zmianom podczas ogrzewania, a także po dłuższym wy­stawieniu go na działanie promieni słonecznych. Niekiedy dla uzyskania piękniejszej barwy turkusy zanurza się w barwiących roztworach.

Występowanie. Turkus powstaje w strefie wietrzenia skał za­wierających minerały będące glinokrzemianami (np. skalenie) i fosforanami (apatyt) wskutek działania na nie roztworów związ­ków miedzi.

Skalenie należą do najpospolitszych po kwarcu minerałów występujących w przyrodzie. W skałach magmowych stanowią na ogół ponad 50% składników mineralnych. Są to glinokrzemiany przestrzenne potasu, sodu i wapnia, rzadziej baru. Zawierają izo­morficzne domieszki litu, rubidu, cezu, strontu i żelaza. Występu­ją w skałach przeważnie jako składniki jasne, barwy białej, biało-szarej lub z odcieniem czerwonawym, kremowożółtym lub niebieskoszarym, wyjątkowo tylko mają barwę ciemną. Niektóre odmiany skaleni ze względu na piękną barwę i własności optyczne zaliczane są do kamieni szlachetnych i ozdobnych. Należą do nich: kamień księżycowy, amazonit, labrador i kamień słoneczny.

Chalcedon jest zwykle uważany za odrębny minerał. Ma on ten sam skład chemiczny co kwarc, niektóre chalcedony mogą za­wierać do 3% wody. Badania rentgenograficzne wykazały iden­tyczność kwarcu i chalcedonu, niektórzy autorzy uważają, więc chalcedon za odmianę kwarcu, różniącą się nieznacznie pewnymi własnościami fizycznymi, np. gęstością, która jest niższa niż kwar­cu (2,59—2,61 g/cm3) i twardością, która wynosi około 6 w skali Mohsa. Spowodowane jest to włóknistą, skrytokrystaliczną budo­wą i porowatością chalcedonu.

Jednym z najpospolitszych minerałów występujących w sko­rupie ziemskiej jest kwarc. Stanowi on istotny składnik wielu skał magmowych, zwłaszcza pospolitych granitów, osadowych, zwła­szcza piasków i piaskowców, których jest głównym składnikiem; wchodzi również w skład wielu skał metamorficznych.

Oliwiny są pospolitymi minerałami skałotwórczymi, wystę­pującymi w zasadowych skałach magmowych, np. w bazaltach. Przezroczyste, o pięknej zielonej barwie odmiany — chryzolit i peridot — są po oszlifowaniu wykorzystywane jako kamienie jubilerskie.

Granaty są kamieniami ozdobnymi stosowanymi powszech­nie, zwłaszcza w wiekach średnich (karbunkuły). Stanowią one grupę minerałów o podobnym składzie chemicznym, mających odmienne własności fizyczne i optyczne zależnie od zawartości poszczególnych składników chemicznych. Nazwa pochodzi od ła­cińskiego granatułm — granat (owoc drzewa granatowego), ze względu na podobieństwo do ziarenek tych owoców.

Minerał ten był znany od dawna, jednak jego przezroczyste odmiany, znajdujące zastosowanie jako kamienie ozdobne, zostały znalezione dopiero przed kilkudziesięciu laty. Przezroczysta, fio­letowa lub różowa odmiana spodumenu nazwana została kunzytem, od nazwiska znanego amerykańskiego badacza kamieni szla­chetnych G. F. Kuhza (1856—1932), zielona — hiddenitem, od od­krywcy tej odmiany W. E. Hiddena (1853—1918).