Minerały i Kamienie szlachetne

Jednym z najpospolitszych minerałów występujących w sko­rupie ziemskiej jest kwarc. Stanowi on istotny składnik wielu skał magmowych, zwłaszcza pospolitych granitów, osadowych, zwła­szcza piasków i piaskowców, których jest głównym składnikiem; wchodzi również w skład wielu skał metamorficznych.

Własności chemiczne.

Kwarc Si02 należy do krzemianów przestrzennych. W krzemianach tych czworościany krzemotlenowe [SiOJ4- łączą się z sobą w trzech kierunkach, w ten sposób, że każdy anion 02~ jest wspólny dla dwóch czworościanów, wskutek czego tworzą się związki chemiczne o wzorze Si02. Niektóre kwarce są bardzo czyste, nieraz jednak zawierają różne wrostki mineralne, które powodują pewne, chociaż na ogół nieznaczne zmiany składu chemicznego. Wrostki stałe tworzy rutyl, hematyt, epidot, chloryt i aktynolit, ciekłe — woda i dwutle­nek węgla, gazowe — dwutlenek węgla.

Postać.

Kwarc krystalizuje w układzie trygonalnym. Jego kryształy występują najczęściej w skupieniach tworzących szczot­ki krystaliczne na ścianach próżni skalnych lub geody. Nierzadko występuje w formie dobrze wykształconych sześciobocznych słu­pów poprzecznie prążkowanych. Niekiedy kryształy kwarcu osią­gają znaczną wielkość. Znane są kryształy o średnicy do 8 m i ma­sie wielu ton. Często spotykane są kryształy bliźniacze (bliźniaki delfinaokie, brazylijskie, japońskie).

Własności fizyczne.

Kwarc nie wykazuje wyraźnej łupliwości. Przełam jego jest muszlowy, twardość 7 w skali Mohsa. Gęstość czystego kwarcu wynosi 2,65, odmian zawierających domieszki — 2,5—2,8 g/cm3. Czysty kwarc jest bezbarwny. Różne domieszki na­dają mu niemal wszystkie barwy, jak różne odcienie barwy sza­rej, żółtej, różowej, czerwonej, niebieskiej, zielonej, fioletowej, brunatnej, purpurowej i czarnej. Niektóre barwy przypisuje się działaniu radioaktywnych wód lub minerałów stanowiących w nim wrostki.

Połysk kwarcu na naturalnych powierzchniach jest szklisty, na przełamie — tłusty. Kwarc może być przezroczysty, prześwie­cający i nieprzezroczysty. Jest minerałem jednoosiowym, optycz­nie dodatnim. Jego współczynniki załamania światła wynoszą nt — 1,544 i nw — 1,553, podwójne załamanie światła — 0,0009, dysper­sja — 0,013. Kwarc ma charakterystyczną właściwość polegającą na skręcaniu płaszczyzny polaryzacji światła.

Kwarc jest surowcem ceramicznym i szklarskim używanym do wyrobu szyb kwarcowych i przyrządów optycznych, a także w radiotechnice. Znajduje także zastosowanie jako materiał ścier­ny. Przezroczyste odmiany kwarcu są używane jako kamienie oz­dobne. Najważniejszymi z nich są: kryształ górski, ametyst, cy­tryn, kwarc zadymiony, różowy, mleczny, tygrysie oko i sokole oko, kwarc szafirowy, awenturyn, kwarc igiełkowy.

Kryształ górski (skalny).

Czysty, przezroczysty kwarc two­rzący zwykle dobrze wykształcone kryształy nazywa się kryszta­łem górskim lub skalnym. Często spotykane są kryształy o rozmia­rach dochodzących do kilkudziesięciu centymetrów, a nawet po­wyżej 1 m. Jest on jednym z najpospolitszych minerałów powsta­łych hydrotermalnie. Duże ilości olbrzymich kryształów górskich wydobywano w połowie ubiegłego stulecia w Alpach, w Brazylii i na Madagaskarze. Złoża kryształu górskiego są bardzo liczne, występuje on w Ameryce Północnej i Południowej, w Australii i na Uralu. Kryształy górskie spotykane są w wielu miejscach także na Dolnym Śląsku. Występują one w próżniach skalnych w granicie strzegomskim (Strzegom i okolice), w granicie Karko­noszy (okolice Jeleniej Góry) i Strzelina oraz w Jegłowej pod Strzelinem. W mniejszej ilości i w postaci niewielkich kryształów występują kryształy górskie w Tatrach, Karpatach i Górach Świę­tokrzyskich.

Ze względu na częste występowanie i niezbyt wysoką twar­dość kryształ górski ma obecnie ograniczone zastosowanie jako kamień ozdobny. Używany do wyrobu naszyjników bywa szlifo­wany w postaci kulek, nadaje mu się również szlif fasetkowy. Z kryształu górskiego wyrabiano już w starożytności wiele pięk­nych przedmiotów, jak wspaniale rzeźbione kielichy, wazy, pie­częcie, ozdoby itp.

Kryształy górskie niewłaściwie nazywa się nieraz diamentami marmaroskimi, meksykańskimi, diamentami z Alaski (Alaska diamond) itp.

Jest to odmiana kwarcu o barwie purpurowej lub fioletowej spowodowanej domieszką żelaza. Intensywność barwy można podwyższać przez podgrzewanie. Ametyst ma nieznaczny dychroizm. Piękne ametysty barwy czerwonawo- i purpurowofioletowej znane "są w handlu jako ametysty syberyjskie.

Ametysty powstają wskutek procesów hydrotermalnych. Nie rzadko wypełniają próżnie pogazowe w melafirach, dochodząc nie­raz do pokaźnych rozmiarów. W znacznych ilościach ametysty wydobywane są w Brazylii, Urugwaju, na Madagaskarze, w Ira­nie, na Cejlonie, w Indiach, Syberii, Meksyku i różnych miejscach w Ameryce Północnej.

Ametysty spotykane są na Dolnym Śląsku w okolicach Lwówka i Kamiennej Góry, występują również w melafirach w okoli­cach Krzeszowic (Rudno, Poręba, Regulice) oraz w dolomicie Skupniowego Upłazu w Tatrach.

Ametysty są bardzo często używane w zdobnictwie; należą one obecnie do tańszych kamieni. Piękniejszy odcień barwy wy­kazują odmiany ciemniejsze i te uzyskują wyższą cenę. Do takich należą ametysty z Betafo, w północno-wschodniej części Madagas­karu. Używane są często do wyrobu brosz, bransolet i naszyjni­ków. Duże pierścienie z ametystami noszą często jeszcze i dzisiaj dostojnicy kościelni. Z ametystu, jak i z innych odmian kryształu górskiego, wykonywano zwłaszcza dawniej pięknie rzeźbione wazy i inne artystyczne przedmioty.

Cytryn.

Przezroczystą odmianą kwarcu o barwie cytrynowo-żółtej jest cytryn. Występuje on zwykle w postaci kryształów,, przypominających barwą topaz. Nazywany jest topazem fałszy­wym, złotym, czeskim i topazem Madeira. Zabarwienie cytrynu spowodowane jest domieszką żelaza. Obecnie najwięcej cytrynu, wydobywa się w Brazylii; cytryny z Montezuma w Brazylii sta­ją się po podgrzaniu zielone, o barwie podobnej do berylu i chryzolitu.

Kwarc zadymiony (dymny).

Występuje on najczęściej w for­mie dobrze wykształconych kryształów barwy ciemnobrunatnej aż do niemal czarnej. Czarne odmiany noszą nazwę morionu. W han­dlu jubilerskim kwarc zadymiony bywa niekiedy nazywany zadymionym topazem. Jego ciemna barwa spowodowana jest działa­niem promieniowania radioaktywnego lub obecnością domieszek organicznych. Pod działaniem pierwiastków promieniotwórczych każdy kryształ górski uzyskuje sztucznie barwę kwarcu zadymio­nego. Przez podgrzewanie kwarc zadymiony ulega odbarwieniu; niektóre jego kryształy przyjmują pod wpływem wypalania żółtą barwę cytrynu.

Kwarc zadymiony tworzy się dzięki procesom hydrotermalnym, obecny jest również w pegmatytach. Pospolicie występuje w Alpach, gdzie jego kryształy osiągają nieraz masę ponad 100 kg. Wydobywa się go również na Uralu i innych obszarach Związku Radzieckiego, w Szkocji (caingorm lub topaz szkocki), w Hiszpanii, na Madagaskarze, w Brazylii, na Cejlonie, w Mandżurii i w USA. W Polsce występuje nierzadko na Dolnym Śląsku, zwłaszcza w okolicach Strzegomia i Jawora. Kamieniom przeznaczonym do wyrobu naszyjników, pierś­cieni i drobnych przedmiotów ozdobnych nadaje się szlif brylan­towy i schodkowy, niekiedy stosuje się i postać kaboszonów. W Muzeum Mineralogicznym w Waszyngtonie znajduje się ol­brzymi kwarc zadymiony, stanowiący piękny przykład sztuki szli­fowania kamieni. Kwarc dymny jest szczególnie ceniony w Szko­cji, wyrabia się z niego ozdoby do szkockiego stroju narodowego.

Kwarc różowy.

Jest to kwarc przezroczysty do przeświecają­cego, o zabarwieniu różowym. Występuje tylko w skupieniach zbi­tych, nie tworząc dobrze wykształconych kryształów. Barwę swą zawdzięcza domieszce manganu. Kwarc różowy jest dosyć często opalizujący. Odmiany ciemniejsze wykazują nieznaczny dychroizm. W kwarcu różowym występuje niekiedy zjawisko asteryzmu (różowy kwarc gwiaździsty), dlatego obok szlifów schodkowych nadaje mu się często szlif kaboszonowy. W handlu bywa niekiedy nazywany niewłaściwie rubinem czeskim. Kwarc różowy pocho­dzi z Brazylii, Madagaskaru, Japonii, Związku Radzieckiego, Ba­warii, Francji i Ameryki Północnej (Maine, Południowa Dakota

Do celów zdobniczych używa się odmian o wyraźnej barwie. Najczęściej stosuje się go do wyrobu brosz, wisiorków i naszyj­ników.

Kwarc mleczny.

Kwarc ten jest przeświecający lub nieprze­zroczysty, barwy mlecznobiałej. Białe kwarce żyłowe występują w Polsce w wielu miejscach na Dolnym Śląsku i w Tatrach. W Górach Izerskich kwarc mleczny eksploatowany jest do celów przemysłowych, głównie do wyrobu szkła.

Sokole oko i tygrysie oko.

Są to kwarce zawierające włókienka krokidolitu, minerału z grupy amfiboli. Dzięki włóknistej budowie wykazują po oszlifowaniu silną migotliwość i przesuwa­nie się jasnego pasma przy zmianie położenia kamienia; w celu podkreślenia tej wyjątkowej własności kamienie te szlifuje się w postaci kaboszonu. Obie odmiany są nieprzezroczyste. Barwa so­kolego oka, które zawiera świeży amfibol, jest niebieskoszara. Ty­grysie oko ma barwę żółtawą lub brunatną, nieraz o pięknym złocistym odcieniu, spowodowaną przez tlenek żelaza powstały wskutek zwietrzenia zawartego w nim amfibolu. Niekiedy obie odmiany występują razem, przechodząc wzajemnie w siebie. So­kole i tygrysie oko pochodzi głównie z południowej Afryki (Griqualand), tygrysie oko znaleziono również w zachodniej Australii (Yarra — Yarra Creek).

Dawniej obu odmian używano do wyrobu pierścieni, kamei i drobnych przedmiotów ozdobnych. Po obniżce ceny tych odmian wyrabia się z nich drobne figurki, rączki do pieczątek itp.

Podobną do sokolego i tygrysiego oka migotliwość wykazuje również kwarcowe kocie oko barwy szarawej, brunatnej lub zielonawej, przypominające swym wyglądem szlachetniejsze kocie oko chryzoberylowe. Kwarc ten zawiera równolegle ułożone włókienka azbestu. Pochodzi z Cejlonu, Indii i Brazylii.

Kwarc szafirowy.

Kwarc ten niekiedy zwany jest również kwarcem lazurowym (azur-quartz) lub niewłaściwie syderytern (syderyt bowiem jest węglanem żelaza). Swą niebieską barwę zawdzięcza zawartym w nim wrostkom krokidolitu. Znane są kwarce niebieskie, których barwę wywołują bardzo drobne wrostki rutylu lub dumortierytu.

Kwarc awenturynowy (awenturyn).

Kwarc ten zawiera blaszki miki lub hematytu. Błyskotliwym wyglądem przypomina szkło zawierające kryształki miedzi, zwane szkłem awenturynowym. Nazwa pochodzi od włoskiego słowa aventura, ponieważ zjawisko to po raz pierwszy zaobserwowano w sławnej hucie szkła w Murano pod Wenecją, gdy pewna ilość opiłków miedzi wpadła do stopionego szkła. Obecność miki chromowej (fuchsytu) nadaje kwarcowi barwę zielonawą, obecność hematytu — czerwonawo-brunatną.

Awenturyny spotyka się na Uralu, gdzie występują w łup­kach mikowych, na Syberii, w górach Ałtaj, w Chinach, Indiach i Brazylii. Ozdoby z awenturynem szczególnie cenione były w Chinach. Obecnie wyrabia się z niego drobne przedmioty, jak przyciski, figurki itp.

Kwarce igiełkowe i włoskowe.

Odmiany te zawierają do­mieszki różnych minerałów w postaci igiełkowych i włoskowych wrostków. Kwarc ruty Iowy zawiera czerwonobrunatne wrostki rutylu, zwane nieraz włosami Wenus. Włosami Tetydy nazywane są wrośnięte w niektóre kwarce włókienka zielonej hornblendy. Odmiany takie spotykane są w Szwajcarii, na Madagaskarze i w Północnej Karolinie. Kamieniom tym nadaje się płasko-kulistą formę, nieraz formę małych serduszek. Przy szlifowaniu zwra­ca się uwagę, by zawarte w kamieniu igiełkowe wrostki znalazły się możliwie blisko powierzchni.

Kwarce zawierające drobne wpryśnięcia rodzimego złota są niekiedy szlifowane w postaci kaboszonu. Odmiany takie nazy­wane kwarcem złotym pochodzą z Kalifornii i Alaski oraz innych obszarów złotonośnych.