Minerały i Kamienie szlachetne

Chalcedon jest zwykle uważany za odrębny minerał. Ma on ten sam skład chemiczny co kwarc, niektóre chalcedony mogą za­wierać do 3% wody. Badania rentgenograficzne wykazały iden­tyczność kwarcu i chalcedonu, niektórzy autorzy uważają, więc chalcedon za odmianę kwarcu, różniącą się nieznacznie pewnymi własnościami fizycznymi, np. gęstością, która jest niższa niż kwar­cu (2,59—2,61 g/cm3) i twardością, która wynosi około 6 w skali Mohsa. Spowodowane jest to włóknistą, skrytokrystaliczną budo­wą i porowatością chalcedonu.

Forma skupień chalcedonu jest bardzo rozmaita. Często spo­tykane są skupienia nerkowate, groniaste, naciekowe i płytkowe, przy czym włókna ustawione są zawsze prostopadle do powierzch­ni. Nierówne płaszczyzny przełamu chalcedonu odznaczają się sil­nym połyskiem.

Barwa chalcedonu zależnie od domieszek mineralnych jest bardzo różna. Piękne są zwłaszcza chalcedony niebieskawobiałe i niebieskawoszare. Nie zawsze są one równomiernie zabarwione, niekiedy barwa zmienia się warstwowo. Do barwnych, używa­nych jako kamienie szlachetne odmian chalcedonu należą: kar­neol, sard, agat, onyks, sardonyks, chryzopraz, praz, plazma, heliotrop i jaspis.

Chalcedon występuje jako minerał wtórny w różnych ska­łach, zwłaszcza wulkanicznych. Nierzadko jest on również skład­nikiem żył mineralnych, spotykanych w niektórych złożach nisko­temperaturowych. Tworzy on także pokrywy naciekowe na po­wierzchni skał oraz wypełnia próżnie i szczeliny skalne. Chalce­don najczęściej wydziela się z gorących roztworów. Niektóre chal­cedony powstały z opali, które utraciły wodę, przechodząc z ciała bezpostaciowego w krystaliczne.

W starożytności chalcedony wydobywano w Egipcie i Arabii. Obecnie wydobywa się je głównie w Brazylii (Rio Grande do Sul), Urugwaju, na Madagaskarze, w Indiach, Siedmiogrodzie i w Ameryce Północnej.

Karneol (kamiol) i sard.

Odmianami chalcedonu o barwie czerwonawobrunatnej jest karneol i sard. Karneol jest barwy czerwonej do czerwonawobrunatnej. Odmiany te nie różnią się wyraźnie. Zabarwienie ich pochodzi od domieszki żelaza. Ponieważ brunatny wodorotlenek żelaza przy podgrzewaniu przechodzi w bezwodny tlenek barwy czerwonej, często karneol ogrzewa się w celu usunięcia lub złagodzenia odcieni brunatnych. W Indiach kamienie wystawia się na dłuższy czas na działanie promieni sło­necznych. Blado zabarwione odmiany gotuje się w roztworze azo­tanu żelazowego, a następnie podgrzewa, wskutek czego w szcze­linach między włóknami tworzy się czerwony tlenek żelaza, nada­jący chalcedonowi pożądaną barwę czerwonawą.

Wisiorki z karneolu znane są już z czasów przedhistorycz­nych. W starożytności karneol był ulubionym kamieniem Wscho­du, wysoko także ceniono go w starożytnej Grecji i Rzymie. Obec­nie bywa stosowany w zdobnictwie, zwłaszcza do wyrobu gemm.

Sard nasyca się niekiedy roztworem cukru, a następnie pod­grzewa, uzyskując w ten sposób piękną barwę brunatną.

Agat.

Odmianą chalcedonu o charakterystycznej budowie wstęgowej, składającej się z naprzemianległych warstewek od­miennie zabarwionych, jest agat. Powstanie równoległych pasm lub koncentrycznie ułożonych wstęg związane jest przypuszczalnie z kolejnym wytrącaniem się krzemionki z roztworów. Nazwa aga­tu pochodzi od rzeki Achates na Sycylii.

Agaty tworzą kuliste, elipsoidalne lub nieregularne bryły występujące w niektórych zasadowych skałach wulkanicznych.

Wielkość ich jest bardzo różna — od kilku milimetrów do kilku­nastu i kilkudziesięciu centymetrów.

Agaty brekcjowate i minowe, stanowiące brekcję złożoną z ostrokrawędzistych odłamków agatu, znajdują zastosowanie jako kamienie dekoracyjne.

Agaty charakteryzuje budowa odśrodkowopromienista. Między włóknami kwarcu występuje nieraz opałowa substancja. Gęstość agatu wynosi około 2,6 g/cm3. Barwa agatów jest bardzo rozmaita. Przeważają barwy szare i brunatne, zdarzają się nieraz żywsze barwy brunatne i różowawe. Ułożenie wstęgowe warstw o od­miennych barwach jest bardzo różnorodne. Wśród brazylijskich agatów zdarzają się również takie, w których obok warstewek ułożonych koncentrycznie występują warstewki prostolinijne.

Najważniejszym obszarem występowania agatów był nadreński okręg Idar-Oberstein. Eksploatowano je tutaj od czasów rzym­skich przez całe średniowiecze aż do ich wyczerpania na początku XIX w. Okręg ten jest znanym ośrodkiem szlifierskim, zajmują­cym się szlifowaniem kamieni barwnych sprowadzanych z całego świata. Obecnie największe ilości agatów wydobywa się w południowej Brazylii, Urugwaju i na różnych obszarach Ameryki Pół­nocnej; szlifiernie agatów znajdują się również na wyspie Rhode. W Polsce agaty występują w porfirach i melafirach dolnośląskich.

Starożytni Grecy i Rzymianie doprowadzili do wysokiej dos­konałości obróbkę agatu, stosując go w płaskorzeźbie miniaturo­wej. Agatowym medalionom nadawano najczęściej owalny kształt. Na zewnętrznej stronie takich medalionów, zwanych gemmami, rzeźbiono głowy lub postacie, a nawet grupy osób. Gemmy z wy­pukłą płaskorzeźbą nazywano kameami, z rzeźbą wgłębioną — intagliami. Mistrzowie starożytni umieli doskonale wykorzysty­wać warstwową budowę agatów. W białej warstwie rzeźbiono twarz, w ciemnej — resztę postaci. Również Chińczycy osiągali mistrzostwo w obróbce agatów, z których rzeźbili kwiaty, liście, owoce.

Agaty używane do zdobnictwa brosz, wisiorków, naszyjników i pierścieni szlifuje się płasko lub nadaje im się lekko wypukłą formę.

Od dawna z agatu wykonuje się różne przedmioty ozdobne i codziennego użytku, jak wazy, figurki zwierząt, oprawy do noży i pieczątek, tabakierki, puderniczki, rączki do parasolek itd.

Agaty występujące w przyrodzie rzadko mają żywe barwy, powszechnie stosuje się więc sztuczne ich barwienie. Jest to mo­żliwe dzięki porowatości agatów i obecności opalu. Nasyca się je różnymi roztworami związków chemicznych, które wnikają w głąb, a następnie ogrzewa lub poddaje działaniu odczynników chemicznych wywołujących pojawienie się pożądanej barwy Przed właściwym barwieniem agatu zanurza się go najpierw w go­rącym kwasie lub ługu. W celu uzyskania barwy czarnej stosuje się najczęściej długotrwałe nasycanie gorącym roztworem cukru (dawniej miodem), a następnie podgrzewa się lub traktuje kwa­sem siarkowym, co powoduje zwęglenie cukru i wystąpienie po­żądanej barwy. Podobnie w celu uzyskania barw brunatnej lub czerwonawej agat nasyca się roztworem soli żelazowych, a na­stępnie ogrzewa. Niekiedy stosuje się bezpośrednie ogrzewanie agatów. Aby otrzymać barwy niebieskie agaty nasyca się roztwo­rem soli żelaza i działa odczynnikami reagującymi z żelazem i da­jącymi barwę niebieskawą. Żółte zabarwienie otrzymuje się przez zanurzenie w kwasie solnym i słabe ogrzewanie. Zielone zabar­wienie można uzyskać przez traktowanie solami chromowymi i sil­ne wyprażanie. Wiele sposobów barwienia agatów stanowi zawo­dową tajemnicę szlifierzy i firm szlifierskich. Używane niekiedy farby anilinowe dają zwykle barwy zbyt silne i sprawiające wra­żenie nienaturalnych.

Agaty są powszechnie stosowane jako elementy wag anali­tycznych i różnych przyrządów pomiarowych. W laboratoriach chemicznych powszechnie używa się moździerzyków agatowych.

Onyksy.

Agatami o na przemian występujących warstewkach wyraźnie odmiennej barwy jasnej i ciemnej są onyksy. Onyks z warstewkami białymi i czarnymi nosi nazwę onyksu czarnego; nieraz jest on nazywany również onyksem arabskim. Używany jest do wyrobu pierścieni, bransolet i drobnej biżuterii (spinki męskie itp.).

Sardonyks (sardonik).

Onyks z naprzemianległymi warstew­kami barwy białej i brunatnej nazywany jest sardonyksem.

Chryzopraz.

Zieloną odmianą chalcedonu jest chryzopraz. Je­go piękna barwa pochodzi od domieszki związków niklu. Zastoso­wanie chryzoprazu na większą skalę w przemyśle artystycznym i dekoracyjnym datuje się od połowy XVIII w. Jest on obecnie używany do wyrobu drobnej biżuterii. Chryzopraz jest kamie­niem występującym w przyrodzie bardzo rzadko. Jego wystąpienia znajdują się w pobliżu wietrzejących skał serpentynitowych. Od wieków średnich chryzopraz wydobywany był na Dolnym Śląsku w Szklarach koło Ząbkowic Śląskich. Do połowy XIX w. złoże to było największe na świecie. Obecnie chryzopraz wydobywany jest przy eksploatacji rud niklu w kopalni Marta w Szklarach i w kopalni magnezylu w Wirach. Chryzoprazy występują również w okolicach Swierdłowska na Uralu oraz w Ameryce Północnej w Górach Niklowych w Oregonie i Kaliforni. W 1960 r. odkryto w Australii złoże chryzoprazu, który pod względem jakości su­rowca i wielkości zasobów może konkurować z chryzoprazem dol­nośląskim.

Plazma.

Jest to jasnozielona odmiana chalcedonu o nieregu­larnie rozmieszczonych białych lub żółtawych plamkach. Stoso­wana w jubilerstwie plazma pochodzi z Indii i' Chin.

Heliotrop (krwawnik).

Odmiana ta ma barwę ciemnozieloną w czerwonawe plamki. W wiekach średnich heliotrop był pow­szechnie używany do celów zdobniczych; obecnie często stosuje się go do wyrobu sygnetów. Pochodzi z Indii, Chin, Australii, Syberii i Ameryki Północnej.

Jaspis.

Składa się on głównie ze skrytokrystalicznego kwarcu, zawierającego domieszki hematytu. Barwę ma czerwonawą, bru­natną, żółtawą, nieraz zielonawą lub szaroniebieskawą. Obecnie jaspis jest zwykle zaliczany do skał zbliżonych do rogowców. Nie­które jaspisy powstały wskutek kontaktowego przeobrażenia skał ilastych. Jaspisy znane są m.in. ze Związku Radzieckiego (Ural, Syberia, Ałtaj), Chin, Indii i Ameryki Północnej. W Polsce jas­pisy występują w Niedźwiedziej Górze koło Krzeszowic (na za­chód od Krakowa) i na Dolnym Śląsku.

Czeskie jaspisy z Kozakowa dostarczały materiału do inkrustacji sławnej kaplicy św. Katarzyny na Karlsteinie pod Pragą.